Trang chủ » Giới thiệu sách mới » #

Từ xác định đến bất định

“Từ xác định đến bất định” (From Certainty to Uncertainty) của David Peat, do Joseph Henry Press, một nhà xuất bản của Viện Hàn lâm Quốc gia Mỹ, xuất bản lần đầu tiên năm 2002 tại Washington DC, đã được chuyển ngữ sang tiếng Việt bởi dịch giả Phạm Việt Hưng, do NXB Tri Thức xuất bản tại Hànội tháng 12/2011.

“Các nhà khoa học trước đây tin rằng khoa học hứa hẹn sẽ tìm ra những quy luật xác định. Được xây trên nền tảng của hiện thực và tạo dựng bởi những công cụ khách quan và đáng tin cậy, khoa học tạo ra tri thức một cách nhất quán (phi mâu thuẫn). Nhưng những khám phá gây phiền nhiễu của các nhà khoa học thế kỷ 20 đã để lộ ra rằng tri thức này về căn bản sẽ luôn luôn không hoàn thiện và rằng một sự hiểu biết thực sự về thế giới rốt cuộc lại vượt quá khả năng nắm bắt của chúng ta.

Trong cuốn sách giàu suy tư và đầy thuyết phục này, nhà vật lý David Peat đã khảo sát tư tưởng xác định như một triết học nền tảng đặc trưng cho tư duy của nhân loại trong thế kỷ 19 và mô tả sự đối lập tương phản của nó với sự sụp đổ đến ngỡ ngàng của tư tưởng xác định trong thế kỷ 20. Thật vậy, thế kỷ 19 được đánh dấu bởi chủ nghĩa lạc quan và niềm tin vô hạn vào sức mạnh của tiến bộ và công nghệ.  Tinh thần hăm hở của chúng ta lúc đó thật lớn lao, niềm tin vào khoa học của chúng ta lúc đó thật chắc chắn, đến nỗi chủ tịch Hội Hoàng gia Anh năm 1900 đã tuyên bố mọi thứ quan trọng đều đã được khoa học khám phá ra rồi.

Nhưng không lâu trước đó, những hạt giống của một cuộc cách mạng trong khoa học đã bén rễ.

Những khái niệm do vật lý Newton nêu lên đã bị đổ vỡ tan tành bởi những tư tưởng được đề cập trong cả lý thuyết lượng tử lẫn thuyết tương đối tổng quát. Chúng ta bắt đầu nhận thấy rằng tri thức của chúng ta, dù ở mức tốt nhất, cũng không hoàn hảo – và có thể tình trạng này sẽ kéo dài mãi mãi. Lý thuyết hỗn độn tiến xa tới mức chứng minh cho thấy những giới hạn cố hữu của nhận thức, của khả năng dự đoán, và của khả năng kiểm soát thế giới xung quanh chúng ta.

Cách nhìn mới về thế giới này có một ảnh hưởng sâu sắc không chỉ đối với khoa học, mà còn đối với nghệ thuật, văn chương, triết học, và quan hệ xã hội. Thế kỷ 21 hiện nay đã bắt đầu bằng một sự chấp nhận khái niệm bất định một cách khiêm tốn, mặc dù không phải là hoàn toàn dễ chịu…”.

Để thấy rõ cuộc chuyển biến tư tưởng “Từ Xác định đến Bất định” trong thế kỷ 20, cần đặc biệt nhấn mạnh rằng khái niệm bất định ở đây không đơn thuần là bất định lượng tử, mà phải được hiểu theo nghĩa rộng là đặc trưng của bất kỳ một hiện tượng hay một quá trình tự nhiên hoặc xã hội nào không cho phép chúng ta dự đoán được kết quả một cách chính xác và chắc chắn.

Với cách hiểu đó, nhận thức về cái bất định biểu lộ theo nhiều cách khác nhau trong nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng kỳ lạ thay, tất cả đều nở rộ trong cùng một thời đại:

Hội hoạ có lẽ là lĩnh vực đi tiên phong trong việc thừa nhận tính bất định như một bản chất của Cái Đẹp, mặc dù nhận thức được Cái Đẹp bất định khó hơn rất nhiều so với Cái Đẹp xác định. Đó là trường phái ấn tượng (impressionism), trong đó ánh sáng, mầu sắc chấp nhận một độ nhoè, nhiều hoặc ít tuỳ theo cảm xúc của hoạ sĩ, nhưng luôn luôn thả lỏng cảm xúc của người xem, cho phép họ thưởng thức Cái Đẹp theo nhiều góc độ khác nhau. Nổi bật trong trường phái này phải kể đến những tên tuổi như Paul Cézanne, Claude Monet, Vincent Van Gogh, … Tiếp theo là trường phái hậu ấn tượng (post-impressionism), rồi lập thể (cubism), trừu tượng (abstractionism), v.v. Trong tất cả những trường phái này, hầu như mọi quy tắc xác định của hội hoạ cổ điển đều bị đổ vỡ.

Trong văn chương, tính bất định lộ rõ trong chủ nghĩa hậu hiện đại (post-modernism), nơi độc giả trở thành chủ thể đồng sáng tạo với tác giả, người đọc có thể thưởng thức tác phảm theo cách đọc riêng của mình.

Trong ngôn ngữ, đó là những khám phá của Ludwig Wittgenstein. Nếu xuất phát từ những bất định lượng tử, Bohr đi tới kết luận vô cùng sâu sắc rằng “tất cả chúng ta đều bị treo lơ lửng trong ngôn ngữ” thì Wittgenstein, bằng con đường ngôn ngữ thuần tuý, cũng khám phá ra rằng “…tính xác định của ngôn ngữ học là một trong số những ảo tưởng của con người đầu thế kỷ 20 … Chúng ta không bao giờ có thể hoàn toàn tránh khỏi tính mơ hồ nhập nhằng trong khi nói. Chúng ta không thể trói buộc thế giới vào từ ngữ. Nhưng rồi từ ngữ lại có rất nhiều thứ để cung cấp cho chúng ta, và cuộc sống của chúng ta sẽ phong phú hơn rất nhiều khi ngôn ngữ không bị bó vào trong một cái áo dành cho người điên”.

Trong toán học, tính bất định đã được khẳng định bởi Định Lý Bất toàn (Theorem of Incompleteness) của Kurt Gödel, trong đó chỉ ra rằng toán học chứa đựng những chân lý không thể quyết định được (không thể chứng minh và cũng không thể phủ nhận). Đó là lý do làm tan vỡ “Giấc mơ về một lý thuyết cuối cùng của toán học” (một tham vọng ảo tưởng của Chủ nghĩa toán học hình thức trong thế kỷ 20), buộc toán học phải quay lại những chủ đề nghiên cứu mang ý nghĩa thiết thực. Định lý Gödel khẳng định rằng nhận thức có giới hạn. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong khoa học computer, và cũng đặc biệt có ý nghĩa đối với vật lý học hiện đại – nó cảnh báo “Giấc mơ về một lý thuyết cuối cùng” của vật lý học cũng có nguy cơ tan vỡ. Điều này đã được Stephen Hawking thảo luận kỹ trong bài giảng “Gödel & sự kết thúc của vật lý”, nhưng vì khuôn khổ hạn hẹp của một bài báo, xin dành chủ đề này cho bài báo kỳ sau.

Xem thế thì thấy bất định có mặt ở khắp nơi!

Nhưng… phải chăng trong thế giới thông thường, nơi Cơ học Newton phát huy tác dụng, vũ trụ là xác định?

Chẳng phải cuối thế kỷ 19, Cơ học Newton đã được coi như một thứ lý thuyết về mọi thứ rồi đó sao? Chẳng phải Cơ học Newton đã cho phép thiên văn học dự đoán chính xác sự xuất hiện của những hành tinh chưa từng biết đó sao? Chẳng phải Cơ học Newton là cơ sở hình thành Quyết định luận Laplace (Laplace’s Determinism) đó sao?

Nhưng lời giải Bài toán Ba vật thể do Henri Poincaré công bố trên tạp chí Acta Mathematica Tháng 11 năm 1890 đã chỉ ra rằng không thể dự đoán chính xác tương lai của các hệ động lực học phức tạp, vì những hệ này có bản chất hỗn độn. Vì thế, mặc dù Poincaré không hề nêu lên một lý thuyết nào được gọi là Lý thuyết Hỗn độn, ông vẫn được coi là cha đẻ của lý thuyết này. Nếu Lý thuyết hỗn độn được phát biểu sớm hơn, ngay khi Albert Einstein đang còn sống, không biết Einstein có chống đối lý thuyết này như ông đã từng chống đối Nguyên lý Bất định hay không? Nhưng điều chắc chắn là từ cuối thập kỷ 1960 đến nay, khoa học đã thừa nhận bản chất hỗn độn và bất định của rất nhiều hệ thống tự nhiên, sinh học, kinh tế, và xã hội, khi những hệ này trở nên đủ lớn và đủ phức tạp. Đó là lý do để cuốn sách của David Peat đặc biệt ưu tiên lý thuyết này: nếu Chương 1 dành cho bất định lượng tử chỉ có 27 trang thì Chương 6 có tới 40 trang dành cho Lý thuyết Hỗn độn. Điều này nói lên rằng những khái niệm về hỗn độn đã trở nên quan trọng chừng nào đối với cuộc sống của xã hội hiện đại.

Kết:

Bản chất bất định của thế giới có ý nghĩa gì với chúng ta? Lời giới thiệu sách cũng đã trả lời: “Gợi ra những bài học mà chúng ta có thể học từ lịch sử, David Peat đã suy xét vấn đề làm thế nào để chúng ta tìm cách điều chỉnh cuộc sống của chúng ta thích hợp với một tương lai bất định”.

Thật vậy, thuyết tiến hoá nói rằng sinh vật có khả năng thích nghi với môi trường xung quanh. Con người là sinh vật thông minh nhất, do đó phải có khả năng thích nghi tốt nhất. Nhưng muốn thích nghi với môi trường, con người phải nắm vững bản chất của nó. Nếu bản chất của môi trường là bất định, chúng ta phải hiểu rõ bản chất đó để làm sao thích ứng với nó một cách hợp lý và hiệu quả nhất.

Học viện Báo chí Tuyên truyền

Theo http://ajc.epi.vn/

--- Thông tin thư mục ---

BOOKS
530.090 4
PE-D
Peat, F. David
    Từ xác định đến bất định : Những câu chuyện về khoa học và tư tưởng của thế kỷ 20 = From certainty to uncertainty: The story of science and ideas in the twentieth century / F. David Peat ; Phạm Việt Hưng dịch. - Hà Nội : Tri thức, 2011. - 452 tr. ; 21 cm

Vị trí: Thư viện Đại học Hoa Sen

Tiếng Việt